ظهور عرفى ، قواعد تعارض و اصالة الطهاره ، قاعده‌ى فراغ ، قاعده نفى ضرر و . . . يك نياز جدى تاريخى است . به همين علت ، به اعتقاد شهيد صدر ، طبيعى است كه علم اصول در بين اهل سنت بيشتر بروز و ظهور پيدا كند . زيرا زمان فقدان نص براى اهل سنت با وفات نبى اكرم صلى اللّه عليه و آله ( 11 ه ق ) آغاز مىشود و از اين زمان به بعد آنان از عصر نص دور مىشوند . اما فقدان نص براى شيعه پس از شهادت امام عسگرى عليه السّلام ( 260 ه . ق ) و غيبت امام زمان ( عج ) آغاز مىشود . « 1 » علاوه بر اينكه ائمه شيعه عليهم السّلام ، به اصحاب خود شيوه‌هاى به دست آوردن احكام و قواعد كلى و عناصر مشترك را تعليم مىدادند و يكى از علل مهم توجه به علم اصول در ميان انديشمندان شيعه همان ترويج تفكر اصولى از سوى ائمه عليهم السّلام است . امام صادق عليه السّلام درباره پارچه‌اى كه به عنوان جبيره استفاده شده بود به « عبد الاعلى » فرمود : يعرف هذا و اشباهه من كتاب اللّه عزّ و جلّ : قال اللّه تعالى : ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ ؛ « 2 » بديهى است كه فهم چنين حكمى ، ساده نيست و نياز به تعمق دارد كه امام صادق عليه السّلام صحابى خود را به استنباط و فهم حكم آن از قرآن فرامىخواند . تأسيس علم اصول فقه اصول فقه ، جزء علوم ابتكارى مسلمين است ، معروف اين است كه مخترع اين علم محمد بن ادريس شافعى « 3 » است . ابن خلدون مىگويد : « اول كسى كه در علم اصول كتاب نوشت ، شافعى بود كه كتاب معروف خود به نام « الرساله » را نوشت » « 4 » مرحوم سيد حسن صدر مىگويد : « قبل از شافعى مسائل اصول از قبيل اوامر و نواهى و عام و خاص و غيره مطرح بوده است و درباره هريك از آنها از سوى علماى شيعه رساله نوشته شده است » . « 5 » شهيد مطهرى مىگويد : « شايد بتوان گفت شافعى اول كسى است كه رساله جامعى درباره همه مسائل اصول مطروحه در زمان خودش نوشته است » . « 6 » شواهد تاريخى حكايت دارد كه قبل از شافعى ديگران درباره اصول فقه بحث كرده و حتى آثارى از خود به جاى گذاشته‌اند . پس نمىتوان اثبات كرد كه مؤسّس علم اصول محمد بن ادريس شافعى باشد . او متوفاى 182 يا 204 قمرى است و هشام بن حكم متوفاى 179 ق درباره مباحث الفاظ كه از مسائل اصولى است كتاب نوشته است . آية الله سيد حسن صدر در كتاب تاسيس الشيعة لعلوم الاسلام مىگويد : « اولين فردى كه در مورد علم اصول سخن گفت و آن را پايه‌گذارى كرد امام باقر عليه السّلام است بدين جهت آن حضرت مؤسس اين علم محسوب مىشود ( امام باقر عليه السّلام شهادت 111 ق ) و پس از ايشان امام صادق عليه السّلام ( شهادت 148 ق ) قواعد اصولى را بر اصحاب و شاگردان خود املا نمود كه مجموعهء اين قواعد را عده‌اى از علماى متأخر در كتبى جمع‌آورى نموده‌اند ( مانند كتاب : اصول آل الرسول ، خوانسارى اصفهانى ؛ الاصول الأصلية ، حسينى

--> ( 1 ) . صدر ، سيد محمد باقر ، معالم الجديدة ، دار التعارف ، بيروت ، 1401 ق - سوم - ص 101 - 1 مجله حوزه . شماره 5 / ص 39 - 27 و ش / 9 ص 58 - 31 - پيدايش و تطور علم اصول ؛ ترجمه المعالم الجديدة ، با تغيير و اضافات جزئى . ( 2 ) . شيخ حر عاملى ، وسائل الشيعة ، كتاب الطهاره ، ابواب وضوء باب 39 حديث 5 . ( 3 ) . ابو عبد الله ، محمد بن ادريس بن عباس شافعى ، امام محمد بن ادريس شافعى معروف به محمد بن ادريس شافعى ، متوفاى 204 ق . ( 4 ) . ابن خلدون ، عبد الرحمن بن محمد ، مقدمه ابن خلدون ، دار احياء التراث العربى ، بيروت ، چهارم ، ص 452 و 536 . ( 5 ) . صدر ، سيد حسن ، تاسيس الشيعة لعلوم الاسلام ، انتشارات اعلمى ، تهران ، ص 314 - 309 . ( 6 ) . مطهرى ، مرتضى ، مجموعه آثار ، ج 2 ، ص 36 - 35 .